✍️खेम राज विष्ट

असारको पहिलो झरीसँगै नेपाली गाउँहरूमा एउटा छुट्टै रौनक छाउँछ। खेतका गराहरू पानीले भरिन्छन्, किसानको अनुहारमा नयाँ आशा पलाउँछ, असारे गीत गुञ्जिन थाल्छन् र हिलोले भरिएका खेतहरू जीवनका नयाँ सपनाले रंगिन बन्छन्। कसैका लागि असार १५ एउटा पर्व हो, कसैका लागि संस्कृति, तर किसानका लागि यो वर्षभरिको मेहनत, आशा र भविष्यको सुरुआत हो। यही भावनालाई आत्मसात् गर्दै यस वर्ष जलवायुमैत्री प्रविधि, धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि भन्ने नाराका साथ राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सव मनाइएको छ । यो नारा केवल औपचारिक कार्यक्रमको आकर्षक वाक्य होइन्, आजको नेपालको कृषि यथार्थ र भोलिको आवश्यकताको स्पष्ट मार्गदर्शन पनि हो। समृद्धिको यात्रा सहरका अग्ला भवनबाट होइन, गाउँका हराभरा खेत र किसानका मेहनती हातबाट सुरु हुन्छ। प्रकृतिको सम्मान गर्दै गरिएको खेतीले आजको उत्पादन मात्र होइन, भोलिको अस्तित्व पनि सुरक्षित गर्छ।

धान नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बाली हो। धानको एउटा बाला किसानको श्रम, प्रकृतिको कृपा र राष्ट्रको आशाको साझा प्रतीक हो। यसले देशको कुल खाद्यान्न उत्पादनमा ठूलो योगदान पुर्‍याउनुका साथै लाखौँ किसानको जीविकोपार्जनको आधार बनेको छ। नेपाली समाजको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक जीवनसँग धानको गहिरो सम्बन्ध छ। त्यसैले धान उत्पादनमा वृद्धि गर्नु केवल कृषि क्षेत्रको आवश्यकता मात्र नभई राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा, आर्थिक स्थायित्व र समृद्धिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो ।

नेपाललाई हामी गर्वका साथ कृषि प्रधान देश भन्छौँ। तर विडम्बना के छ भने, आफ्नै खेतबारी प्रशस्त हुँदाहुँदै पनि हामीले वर्षेनी ठूलो परिमाणमा चामल आयात गर्नुपरेको छ। गाउँका धेरै खेत बाँझो छन्, खेती गर्ने हातहरू विदेशिएका छन्, उत्पादन लागत बढेको छ, र मौसमको भर पर्नुपर्ने बाध्यता अझै हटेको छैन। यस्तो अवस्थाले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ, के हामी वास्तवमै कृषि प्रधान देशको पहिचान जोगाइरहेका छौँ ? युवा जनशक्तिको बढ्दो विदेश पलायन, खेतीयोग्य जमिनको बाँझोपन, परम्परागत कृषि प्रणालीमा सीमित अभ्यास तथा जलवायु परिवर्तनका चुनौतीहरूले यो प्रश्नलाई अझ गम्भीर बनाइदिएका छन्।

“प्रकृतिलाई जोगाउँदै गरिएको खेतीले मात्र पुस्तौँसम्म समृद्धिको बीउ छर्छ। आखिर जब खेत उजाडिन्छ, केवल माटो मात्र बाँझिँदैन, राष्ट्रको आत्मनिर्भर भविष्य पनि कमजोर बन्छ। यो अवस्थाले झन् बाँझिँदै गएको खेतले अन्नको मात्र होइन, अवसरको अभावको पनि कथा सुनाउँछ। त्यसैले कृषिलाई केवल परम्पराको निरन्तरताका रूपमा होइन, समयअनुकूल रूपान्तरणको आवश्यकताका रूपमा पनि हेर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
यस रूपान्तरणको आवश्यकता झन् स्पष्ट बनाउने प्रमुख कारण जलवायु परिवर्तन हो।

पहिले समयमै पर्ने वर्षा अहिले अनिश्चित बनेको छ। कतै अत्यधिक वर्षा हुन्छ भने कतै लामो समयसम्म खडेरी पर्छ। बाढी, पहिरो, असिना र बढ्दो तापक्रमले धान खेतीको उत्पादन र गुणस्तर दुवैमा प्रतिकूल असर पुर्‍याइरहेका छन्। कतिपय अवस्थामा किसानको वर्षभरिको मेहनत केही घण्टामै नष्ट हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ। त्यसैले जलवायु परिवर्तन अब पुस्तकमा पढिने विषय मात्र होइन, किसानले आफ्नै खेतमा दैनिक भोगिरहेको तितो यथार्थ बनेको छ।

यही यथार्थले कृषि प्रणालीमा परिवर्तनको आवश्यकता झन् स्पष्ट पारेको छ। जलवायु मैत्री प्रविधि भनेको महँगो उपकरण वा अत्याधुनिक प्रविधिमा मात्र सीमित अवधारणा होइन; यो प्रकृतिसँग सन्तुलन कायम राख्दै उत्पादन बढाउने दिगो सोच हो। माटो परीक्षणका आधारमा खेती गर्नु, कम पानीमै राम्रो उत्पादन दिने धानका जात प्रयोग गर्नु, वर्षाको पानी संरक्षण गर्नु, जैविक मलको प्रयोग बढाउनु, आधुनिक सिँचाइ प्रणाली अपनाउनु तथा कृषि यान्त्रीकरणलाई प्रोत्साहन गर्नु जलवायुमैत्री अभ्यासका महत्वपूर्ण उदाहरण हुन्। यस्ता अभ्यासले उत्पादन वृद्धि गर्नुका साथै उत्पादन लागत घटाउँछन्, प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण गर्छन् र कृषिलाई जलवायु परिवर्तनका प्रभावप्रति अझ बढी उत्थानशील बनाउँछन्।

तर प्रविधि किसानसम्म नपुगेसम्म कुनै पनि नीति सफल हुँदैन। किसानलाई समयमै मल, गुणस्तरीय बीउ, सहज ऋण, सिँचाइ सुविधा, प्राविधिक परामर्श र उत्पादनको उचित मूल्य उपलब्ध गराउनु राज्यको दायित्व हो। अर्कोतर्फ, किसानले पनि नयाँ प्रविधि सिक्ने, अनुसन्धानका नतिजा अपनाउने र परम्परागत अनुभवलाई आधुनिक ज्ञानसँग जोड्ने साहस गर्नुपर्छ। कृषि विकास सरकार वा किसान एक्लैले सम्भव बनाउने विषय होइनस यो सबै पक्षको साझा जिम्मेवारी हो।
धानमा आत्मनिर्भर हुनु भनेको केवल विदेशी चामलको आयात रोक्नु मात्र होइन। यसको अर्थ प्रत्येक नेपालीको भान्सामा आफ्नै खेतको अन्न पुग्नु हो। यसको अर्थ किसानको पसिनाले सम्मान पाउनु हो ।

यसको अर्थ गाउँमा रोजगारी सिर्जना हुनु, युवाहरूले कृषि छाडेर विदेशिनु नपर्ने र राष्ट्रको अर्थतन्त्र बलियो बन्नु पनि हो। जब किसान समृद्ध हुन्छ, तब मात्र गाउँ समृद्ध हुन्छ, गाउँ समृद्ध भए देशको समृद्धिको आधार पनि बलियो बन्छ। असारको झरीले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण कुरा सम्झाइरहन्छ, हिलोमा उत्रने हातहरूकै कारण हाम्रो भान्सामा अन्न पाक्छ। त्यसैले किसानको सम्मान भएको देशमा भोकको भय हुँदैन, र प्रविधिको सम्मान भएको कृषिमा भविष्यको अभाव हुँदैन। किसानप्रतिको सम्मान केवल शब्दमा सीमित हुनु हुँदैन त्यो व्यवहार, नीति र बजेटमा पनि देखिनुपर्छ। कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, सम्मानित र आकर्षक बनाउनु आजको आवश्यकता मात्र होइन, भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी पनि हो।

अन्ततः जलवायुमैत्री प्रविधि, धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि भन्ने नारा हामी सबैका लागि एउटा साझा संकल्प बन्नुपर्छ। असारको हिलो केवल खेतको माटो होइन; यो आत्मनिर्भर नेपालको सपना, किसानको पसिना र समृद्ध भविष्यको जग हो। फलस्वरूप, जलवायुमैत्री प्रविधिसँग जोडिएको प्रत्येक रोपाइँले हराभरा खेत मात्र होइन, सुरक्षित भविष्य पनि निर्माण गर्छ। ।

जलवायु परिवर्तनका चुनौतीलाई अवसरमा बदल्दै विज्ञान, प्रविधि र किसानको अनुभवलाई एकसाथ अघि बढाउन सके नेपालले धानमा आत्मनिर्भर बन्ने लक्ष्य अवश्य पूरा गर्नेछ। त्यो दिन किसानको अनुहारमा देखिने मुस्कान नै नेपालको वास्तविक समृद्धिको सबैभन्दा सुन्दर तस्वीर हुनेछ। त्यसैले कृषि केवल जीविकोपार्जनको माध्यम मात्र होइन, हाम्रो संस्कृति, सभ्यता, समृद्धि र जीवनको आधार पनि हो।